GODZIK Barbara, Joanna

prof. dr hab., botanik – ekologia roślin, ekotoksykologia,
ur. 17 grudnia 1953, Piotrków Trybunalski; studia: Uniwersytet Jagielloński, Kraków,
1978 – magister, Wydział Biologii i Nauk o Ziemi, Universytet Jagielloński
1985 – doktor nauk przyrodniczych, Instytut Botaniki PAN
1999 – doktor habilitowany nauk biologicznych, Instytut Botaniki PAN
2006 – profesor nauk biologicznych, IB PAN, Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej

(aktualizacja danych: 04.2007)

zobacz: biogram i pełna bibliografia (pdf)
Przebieg pracy:
  • 1978-1980 – pracownik pomocniczy, Zakład Ekologii IB PAN
  • 1980-1984 – Studium doktoranckie przy IB PAN
  • 1984-1984 – starszy asystent, Zakład Ekologii IB PAN
  • 1985-1999 –  adiunkt, Zaklad Ekologii IB PAN
  • 2000 – docent, Zakład Ekologii IB PAN
  • 2005 – kierownik Zakładu Ekologii IB PAN
  • 2006 – profesor, Zakład Ekologii IB PAN

Tematyka badawcza:

  • ocena stopnia skażenia środowiska przy użyciu metod bioindykacyjnych
  • wpływ metali ciężkich i innych zanieczyszczeń powietrza na roślinność
  • chemizm opadów atmosferycznych
  • obiegi biogeochemiczne pierwiastków toksycznych i biofilnych
  • poziomy ozonu troposferycznego i ich wpływ na roślinność
Staże, wyjazdy badawcze
i szkoleniowe, wyjazdy konferencyjne:
  • 1985 ‑ ekspedycja w rejon fjordu Hornsund (Spitsbergen, Norwegia), 2 miesiące
  • 1986 ‑ ekspedycja w rejon fjordu Hornsund (Spitsbergen, Norwegia), 3 miesiące
  • 1986 ‑ Instytut Botaniki, Uniwersytet Łomonosowa, Moskwa, ZSSR, 2 tygodnie (wyjazd badawczy)
  • 1987 ‑ Instytut Botaniki, Uniwersytet Łomonosowa, Moskwa, ZSSR, 2 miesiące (wyjazd badawczy)
  • 1988 ‑ Instytut Botaniki im. Komarowa, Akademia Nauk ZSSR, Leningrad, ZSSR, 1 tydzień (wyjazd badawczy)
  • 1988 ‑ Międzynarodowe Kursy Naukowe „Bioindication and biomonitoring", Kursk, ZSSR, 1 tydzień (wyjazd szkoleniowy i konferencyjny)
  • 1989 ‑ Zakład Ekologii Koreańskiej Akademii Nauk, Phoenian, Korea Północna, 6 tygodni (wyjazd badawczy)
  • 1990 ‑ Swedish Institute of Environmental Research (IVL), Göteborg, Szwecja, 3 tygodnie (wyjazd badawczy)
  • 1990 - University of Oslo, Oslo, Norwegia, 4 dni (wyjazd konferencyjny)
  • 1992 ‑ Swedish Institute of Environmental Research (IVL), Göteborg, prace w terenie (Gärdsjön Lake), 2 tygodnie (wyjazd badawczy)
  • 1993 ‑ Department of Plant Pathology University of Massachusetts, Amherst, MA, USA, 3 miesiące (wyjazd badawczy i szkoleniowy)
  • 1993 - University of Oslo, Oslo, Norwegia, 1 tydzień (wyjazd badawczy)
  • 1995 - 5th International Conference on Acidic Deposition “Acid Reign '95”, Göteborg, Szwecja, 1 tydzień (wyjazd konferencyjny)
  • 1995 - Department of Plant Pathology University of Massachusetts, Amherst, MA, USA, 1 tydzień (wyjazd badawczy)
  • 1995 - Central Botanical Garden National Academy of Sciences of Ukraine, Kijów, Ukraina, 2 tygodnie (wyjazd badawczy)
  • 1995 - Eureco'95 European Ecological Congress, Budapeszt, Węgry, 1 tydzień (wyjazd konferencyjny)
  • 1996 - International Conference "Air Pollution and Climate Change Effects on Forest Ecosystems", Riverside, CA, USA, 1 tydzień (wyjazd konferencyjny)
  • 1996 - First International Conference on "Restoration Ecology and Sustainable Development", Szwajcaria, Zürich, 3 dni (wyjazd konferencyjny)
  • 1997 - Workshop "Effects of Health on Biodiversity with Emphasis on Air Pollution in the Carpathian Mountains", Słowacja, Smolenice,4 dni (wyjazd konferencyjny)
  • 1998 - Republika Czeska, Słowacja, Rumunia, Ukraina - wyjazd badawczy w ramach międzynarodowego programu "Evaluation of ozone air pollution and its phytotoxic potential in the Carpathian Forests - a cooperative study between the Czech Republic, Slovakia, Romania, Poland, Ukraine and the United States", 15 dni (wyjazd badawczy)
  • 1998 - Central Botanical Garden, National Academy of Sciences of Ukraine, Kijów, Ukraina, 10 dni (wyjazd badawczy)
  • 2000 - Department of Microbiology, University of Massachusetts, Amherst, MA, USA, 1 miesiąc (wyjazd badawczy)
  • 2000 - Słowacja, Tatra Mountains, wyjazd badawczy w ramach międzynarodowego programu „Long-term effects of air pollution on forest ecosystems in the Tatra Mountains (Western Carpathians) - a cooperative study between Poland, Slovakia and the United States”,1 tydzień
  • 2000 - Słowacja, Nitra, 23-25.05. The 3rd ILTER Regional Workshop. Long Term Ecological Research. Current State and Perspectives in the Central and Eastern Europe (wyjazd konferencyjny)
  • 2000 - Portugalia, Praia da Victoria, 28.08.-03.09. 2nd International Workshop on Biomonitoring of Atmospheric Pollution, August 28-September 3, 2000, Praia da Victria, Azores Islands, Portugal (wyjazd konferencyjny)
  • 2001 - Słowacja, Stara Lesna, 22-26.05. NATO Advanced Research Workshop „Effects of Air Pollution on Forest Health and Biodiversity in Forests of the Carpathian Mountains” (wyjazd konferencyjny)
  • 2002 - Słowacja, Zvolen, 29.09. ILTER conference. Lecture. 30.08-1.09. 20th International Meeting for Specialists in Air Pollution Effects on Forest Ecosystems (IUFRO) “Long-term Air Pollution Effect on Forest Ecosystems” (wyjazd konferencyjny)
  • 2002 - Szwecja, Göteborg, Institute of Environmental Researches (IVL), University of Göteborg, 19-22.11.2002. “Workshop Establishing Ozone Level II” (wyjazd konferencyjny)
  • 2003 - Słowacja, Tatry Wysokie, 24-27.08.2003. Wyznaczenie stałych powierzchni leśnych w Tatrach Słowackich (Strbske Pleso, Popradske Pleso) do badań nad wpływem ozonu na limbę (Pinus cembra) (wyjazd badawczy)
  • 2003 - Słowacja, Stara Lesna, 20-22.10. 2003. Sympozjum „Poznanie ako predpoklad racionalnej starostlivosti o Tatransky narodny park. 50 rokov Vyskumnej stanice TANAP-u" (wyjazd konferencyjny)
  • 2004 - Ukraina, Kijów, 8-13.06.2004. Wyjazd organizacyjny i badawczy grupy realizującej grant NATO
  • 2004 - Grecja, Ateny, 12-19.09.2004. Wyjazd badawczy grupy realizującej grant NATO
  • 2004 - Słowacja, Tatrzańska Łomnica, kilkakrotnie w ciągu okresu maj-październik 2004. Wyjazdy badawcze w ramach realizacji grantu KBN nr 3 P04G 049 23
  • 2005 - Austria, Wiedeń, XVII International Botanical Congress, 18-21.07.2005. (wyjazd konferencyjny)
  • 2007 - Rosja, Dubna, UNECEICP Vegetation, 20th Task Force Meeting, 5th-9th March, 2007 (wyjazd konferencyjny).
  • 2007- Słowacja, Bratysława, 22-24.02.2007. Udział w roboczym spotkaniu reprezentantów krajów grupy wyszehradzkiej. Przygotowanie wstępnej wersji raportu dla International Vysegrad Fund.
  • 2007- Czechy, Pruhonice, 30.05-1.06.2007. Udział w roboczym spotkaniu reprezentantów krajów grupy wyszehradzkiej. Dyskusje nad końcową wersją publikacji dotyczącej poziomu metali ciężkich w krajach Europy środkowej.
  • 2007- Niemcy, Mansfeld Region, Hartz Mountains, 7-11.06.2007. Udział w International Heavy Metal Ecology Excursion „Metalliferous sites in Central Germany”.
  • Ponadto kilkanaście krótszych wyjazdów badawczych i ponad 20 wyjazdów na konferencje międzynarodowe (Sankt Petersburg, Kursk – Rosja; Göteborg – Szwecja; Oslo – Norwegia; Riverside – USA; Kijów – Ukraina; Praia da Victoria, Wyspy Azorskie – Portugalia; Nitra, Zwoleń, Stara Lesna – Słowacja, Wiedeń – Austria, Dubna - Rosja).
Członkostwo i funkcje:
  • członek Polskiego Towarzystwa Botanicznego (od 1982 roku)
  • członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Botanicznego Oddział Kraków (od 2004)
  • członek International Society of Ecotoxicology and Environmental Safety "Secotox" (od 1994 roku)
  • członek Towarzystwa badania Przemian Środowiska „GEOSFERA” (od 2002)
  • członek Krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk o Ziemi (od 2005)
  • członek Zarządu Fundacji Botaniki Polskiej (od 2004 roku)
  • członek Rady Redakcyjnej amerykańskiego czasopisma Environmental Pollution (2002-2005)
  • członek Rady Redakcyjnej Wiadomości Botanicznych (od 2005)
  • członek Komitetu Ekologii PAN (od 2003)
  • członek Komitetu Botaniki PAN (od 2007, sekretarz od 2007)
  • członek Ośrodka Dokumentacji Fizjograficznej PAN (od 2003)
  • członek Komitetu Narodowego ds. Współpracy z Międzynarodowym Programem IGBP – Global Change przy Prezydium PAN (od 2007)
  • sekretarz Rady Naukowej IB PAN (2003-2006)
  • v-ce przewodnicząca Rady Naukowej (2007-2010)
  • członek Rady Naukowej Instytutu Dendrologii PAN (od 2007)
  • członek Rady Naukowej Instytutu Fizjologii PAN (od 2007)
  • przewodnicząca Komisji doktorskiej IB PAN (od 2007)
  • biegły z listy Wojewody Małopolskiego w zakresie ochrony przyrody (od 2000 roku)
  • członek panelu recenzentów N 303 (2007)
  • członek panelu recenzentów N 304 (2008)
  • członek Komisji Stypendialnej w ramach projektu „Doctus – Małopolski Fundusz Stypendialny dla Doktorantów”, Zespół ds. Środowiska, Zespół ds. Zdrowia i Żywności (2009, 2010)
  • członek Komisji Stypendialnej w ramach projektu Kapitał Ludzki (2009)


Granty krajowe i programy międzynarodowe:
  • "Zakwaszenie i skład chemiczny opadów atmosferycznych w województwie krakowskim” (kierownik badań). Badania wykonywane na zlecenie Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie w latach 1992-1999.
  • "Skażenie wybranych warzyw z ogródków działkowych Krakowa metalami ciężkimi” (główny wykonawca badań w latach 1982-1990, od 1991 do 1999 kierownik badań). Badania wykonywane na zlecenie Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie w latach 1982-1999.
  • "Deposition and biogeochemical run-off investigations in Poland” (wykonawca projektu). Projekt polsko-szwedzki koordynowany przez prof. F. Anderson’a i prof. K. Grodzińską, finansowany ze środków Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk oraz Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk Rolniczych i Leśnych, realizowany w latach 1990-1994.  
  • "Atmospheric heavy metal deposition in Europe” (wykonawca projektu). Projekt polsko-szwedzki będący częścią European Environmental Monitoring Programme koordynowany przez dr A. Rühling’a i prof. K. Grodzińską, finansowany przez EPA, realizowany w latach 1990-1991 i 1995-1996.
  • "Pomiary stężenia ozonu troposferycznego w województwie krakowskim przy wykorzystaniu metod pasywnych” (kierownik badań). Badania wykonywane na zlecenie Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie w latach 1995-1998.
  • "Charakterystyka rozprzestrzeniania się ozonu troposferycznego w rejonach miejskich i podmiejskich oraz jego wpływ na rośliny” (prowadzenie grantu). Grant KBN 1.5 letni (01.04.94.-30.06.96), ocena końcowa "znakomity".
  • "Selection and use of plant indicators of air pollution in and near forests” (wykonawca grantu). Projekt polsko-amerykański w pakiecie koordynowanym przez prof. A. Breymeyer pt. Atmospheric Deposition and Climate Change in Forest Ecosystems in Central and Eastern Europe and the United States, 1993-1996.
  • "Przestrzenna i czasowa zmienność chemizmu opadów atmosferycznych i wód płynących i jej konsekwencje dla ekosystemu leśnego” (wykonawca grantu). Grant KBN 3-letni (01.11.93-31.10.96) kierowany przez prof. K. Grodzińską.
  • "Dopływ biogenów i skażeń przemysłowych do ekosystemu leśnego w Dolinie Ratanicy (Pogórze Wielickie, Polska południowa)” (wykonawca grantu). Grant KBN 3 letni (1.01.91.-30.09.93) kierowany przez prof. K. Grodzińską.
  • "Evaluation of ozone air pollution and its phytotoxic potential in the Carpathian forests - a cooperative study between the Czech Republic, Poland, Romania, Slovakia, Ukraine and the United States” (główny wykonawca polskiej części badań prowadzonych w 5-ciu parkach narodowych Polski południowej). Grant no FG-PO-391; project no PL-FS-111, koordynowany przez prof. K. Grodzińską (grant 3-letni, 1997-1999, przedłużony do 31.12.2000).
  • "Monitoring ozone in forests in Polish national parks in the Carpathian Mountains and assessment in injury to vegetation” (prowadzenie grantu). Grant polsko-amerykański, 3-letni, realizowany od grudnia 1997 (przedłużony do 30.06.2001), II Fundusz im. Marii Skłodowskiej-Curie.
  • "Zmienność w czasie i przestrzeni dopływu zanieczyszczeń do ekosystemów leśnych Puszczy Niepołomickiej” (wykonawca grantu). Grant KBN (6P04FF 023 15/p02), 3 letni, realizowany od września 1998 roku (przedłużony do 30.06.2002).
  • "Long-term effects of air pollution on selected forest ecosystems in the Tatra Mountains (Western Carpathians) - a cooperative study between Poland, Slovakia and the United States” (koordynacja grantu wspólnie z A. Bytnerowiczem i K. Grodzińską, główny wykonawca polskiej części grantu. Grant No. FG-PO-401 finansowany przez USDA Foreign Agricultural Service, USA), 3 letni (2000-2002).
  • "Oddziaływanie ozonu troposferycznego i innych zanieczyszczeń powietrza na ekosystemy leśne Tatr”. Grant KBN nr 3 P04G 049 23 (kierownik grantu), 3-letni (2002-2005)
  • "Effects of ambient ozone on Swiss stone pine (Pinus cembra) in the Tatra and Retezat Mountains, Central Europe” (kierownik grantu). Grant finansowany przez USDA Forest Service, 3-letni (2003-2005)
  • "Investigations of local ambient ozone characteristics and its potential phytotoxicity” (wykonawca). Grant NATO nr LST. CLG 980465 (2004-2006).
  • 17 . „Powstawanie układów o wysokiej różnorodności biologicznej na terenach silnie skażonych metalami ciężkimi – badania spontanicznej sukcesji” (wykonawca). Grant nr PBZ-KBN-087/P04/2003 kierowany przez prof. Grodzińską. Jest jednym z projektów w ramach grantu zamawianego przez KBN pt. „Różnorodność biologiczna ekosystemów: geneza i funkcja” (koordynator prof. dr hab. J. Uchmański).
  • "A Long-Term Biodiversity, Ecosystem and Awareness Research Network – Acronim ALTER-NetR2”; sub-projekt: Biodiversity re-assessment and evaluation of its trends in 26 forest sites in the Carpathians (wykonawca). Grant UE, 2005-2006; kordynator grantu: dr Julius Oszlanyi (Institute of Landscape Ecology, Slovak Academy of Sciences, Bratislava, Slovak Republik).
  • "Mapping of main sources of pollutants and their transport in the Vysegrad space” (wykonawca). Grant finansowany przez International Vysegrad Fund, 2006-2007; koordynator grantu: prof. Suchara (Vyzkumny ustav Silva Taroucy pro Krajinu a okrasne zahradnictvi, Pruhonice, Czech Republic).
  • "Gospodarka mineralna drzewostanu sosnowego w warunkach stresu spowodowanego wysokimi stężeniami metali ciężkich w środowisku” (kierownik grantu). Grant nr N304 041 32/1966 (MNiSzW).
 Adres:
Praca: Zakład Ekologii, Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków,
Tel./fax:
Praca: (12) 424-17-21, fax: (12) 421-97-90,
e-mail:
e-mail: B.Godzikbotany.pl

Publikacje:

Autor lub współautor ogółem 191 publikacji, w tym 110 oryginalnych prac naukowych, 14 popularnonaukowych i 7 recenzji i sprawozdań konferencyjnych oraz 84 abstraktów konferencyjnych. Autor lub współautor 57 niepublikowanych opracowań, ekspertyz i raportów. Wśród publikacji oryginalnych część ukazała się w renomowanych czasopismach z tzw. listy filadelfijskiej (Environmental Pollution, Scandinavian Journal of Forest Research, Acta Biologica Cracoviensia, Environment International, Protoplasma, Nuclear Instruments and Methods in Physics Research, Ecológia (Bratyslavia). Siedem kolejnych pozycji opublikowano w dwóch książkach z serii NATO Science Series. Współredaktor dwóch pozycji książkowych. Kilkadziesiąt recenzji prac uczniów szkół średnich na Olimpiadę Biologiczną, prac licencjackich i magisterskich, recenzji projektów badawczych dla KBN oraz recenzji wydawniczych. Autor lub współautor 107 referatów i posterów przestawionych na konferencjach krajowych i międzynarodowych. Ponad 150 wykładów dla uczniów krakowskich szkół podstawowych, średnich i wyższych (w tym stałe wykłady z zakresu "Podstawy monitoringu środowiska” dla studentów IV i V roku Wydziału Rolniczo-Ekonomicznego AR w Krakowie oraz stałe wykłady z zakresu "Biologia i ekologia” dla studentów I i II roku kierunku Inżynieria Środowiska Wydziału Górnictwa i Geoinżynierii AGH).
Wykaz
ważniejszych publikacji
 
(ostatnie 5 lat (2006-2010):

  • Godzik B., Szarek-Łukaszewska G. 2005. Concentrations of heavy metals in Moehringia trinervia (L.) Clairv. in the Niepołomice Forest: changes from 1984 to 1999. Polish Bot. Studies 19: 43-47.
  • Orłowska E., Jurkiewicz A., Anielska T., Godzik B., Turnau K. Influence of different arbuscular mycorrhizal fungal (AMF) strains on heavy metal uptake by Plantago lanceolata L. Polish Bot. Studies 19: 65-72.
  • Chlebicki A., Godzik B., Lorenc M. W., Skłodowska A. 2005. Fungi and arsenic-tolerant bacteria in the Hypogean environment of an ancient gold mine in Lower Silesia, SW Poland. Pol. Bot. Stud. 19: 81-95.
  • Pacyna A., Godzik B. 2005.Vegetation of the Khangai and Khentei Mountains (Mongolia) and level of heavy metals in plants. Polish Bot. Studies 19: 180-201.
  • Fleischer P., Godzik B., Bicarova S., Bytnerowicz A. 2005. Ozone effects of air pollution and climate change on forests of the Tatra Mountains, Central Europe, pp. 111-121. W: K. Omasa, I. Nouchi. L.J. De Kok (eds.) Plant Responses to Air Pollution and Global Change, Springer-Verlag Tokyo.
  • Godzik B. 2005. Long-term effects of air pollution on forest ecosystems in the Carpathians, pp. 79-83. W: M. i W. Wacławek (red.) Księga konferencyjna/Proceedings ECOpole’05 Jamrozowa Polana-Hradec Kralove, 20-22.X.2005. Towarzystwo Chemii i Inżynierii Ekologicznej. Opole.
  • Godzik B. 2005. Wpływ ozonu na przyrodę Tatrzańskiego Parku Narodowego, ss. 169-172. W: L. Sebesta, B. Pająk (red.) Raport o stanie środowiska w województwie małopolskim w 2004 roku. WIOŚ, Kraków.
  • Godzik B. 2006. Tropospheric ozone measurements in the Tatra Mountains and its effects on plants, pp. 325-336. W: G. Arapis, N. Goncharova, P. Baveye (eds.) Ecotoxicology, Ecological Risk Assessment and Multiple Stressors. NATO Security through Science Series – C: Environmental Security, Series IV: Earth and Environmental Series – Vol. 6. Springer, Netherlands.
  • Kapusta P., Szarek-Łukaszewska G., Godzik B. 2006. Spatio-temporal variation of element accumulation by Moehringia trinervia in a polluted forest ecosystem (South Poland). Environmental Pollution 143: 285-293.
  • Mirek Z., Godzik B. (red.) 2006. Przyroda Tatrzańskiego Parku Narodowego a Człowiek, Tom II, Nauki biologiczne. Tatrzański Park Narodowy, Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi – Oddział Krakowski, Zakopane, 188 pp.
  • Godzik B., Fleischer P. 2006. Oddziaływanie ozonu troposferycznego na roślinność Tatr i innych obszarów chronionych, pp. 73-79. W: Z. Krzan (red.): Przyroda Tatrzańskiego Parku Narodowego a Człowiek, Tom III, Człowiek i Środowisko. Tatrzański Park Narodowy, Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi – Oddział Krakowski, Zakopane.
  • Fleischer P., Godzik B., Bičárová S. 2006. Troposférický ozón w Tatrách, riziko pre lesy i človeka, pp. 65-72. W: Z. Krzan (red.): Przyroda Tatrzańskiego Parku Narodowego a Człowiek, Tom III, Człowiek i Środowisko. Tatrzański Park Narodowy, Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi – Oddział Krakowski, Zakopane.
  • Suchara I., Florek M., Godzik B., Mankovska B., Rabnecz G., Sucharova J., Tuba Z., Kapusta P. 2007. Mapping of main sources of pollutants and their transport in the Visegrad space. Part I: Eight toxic metals. KLEMO Zvolen, Pruhonice, 127 pp.
  • Suchara I., Florek M., Godzik B., Mankovska B., Rabnecz G., Sucharova J., Tuba Z., Kapusta P. 2007. Mapping of main sources of pollutants and their transport in the Visegrad space. Part II: Fifty three elements. KLEMO Zvolen, Pruhonice, 274 pp (CD).
  • Godzik B., Grodzińska K. 2008. Vegetation of the selected forest stands in Polish Carpathian Mountains – change in time. Ekologia (Bratislava) 27(3): 300-315.
  • Fleischer P., Bicarova S., Godzik B. 2009. Desat rokov monitorovania vplyvu troposferickeho ozonu na lesy v Tatranskom Narodnom Parku. Studie o Taranskom Narodnom Parku 9(42): 17-27.
  • Godzik B., Kapusta P., Szarek-Łukaszewska G. 2009. Roślinność gleb galmanowych i jej znaczenie dla zachowania różnorodności biotycznej i krajobrazowej terenów pogórniczych, pp. 69-84. [W: K. Sporek (red.), Zagrożenia biotopów przekształconych przez człowieka. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole].
  • Kapusta P., Szarek-Łukaszewska G. Grodzińska K., Godzik B. 2010. Murawy galmanowe okolic Olkusza (południowa Polska) i problemy ich ochrony. Chrońmy Przyr. Ojcz. 66(1): 27-34.